İngilizce Tekerlemeler: Ses Ses Telaffuz Çalışması

İngilizce tekerlemeler, yani tongue twister'lar, telaffuzunuzdaki zayıf noktayı otuz saniyede ortaya çıkarır. "Şu köşe yaz köşesi" derken dilimiz nasıl dolanıyorsa, "She sells seashells by the seashore" derken de aynı şey olur; tek fark, İngilizcede takıldığınız yerin size hangi sesi henüz oturtamadığınızı söylemesidir. Bu yazıda tekerlemeleri rastgele bir liste olarak değil, Türkçe konuşanların en çok zorlandığı seslere göre gruplayarak veriyoruz: her ses için neyin ters gittiği, ağzın nasıl durması gerektiği ve hangi tekerlemeyle çalışılacağı. Daha geniş bir egzersiz seti arıyorsanız telaffuz alıştırmaları sayfası iyi bir başlangıç noktasıdır.

İngilizce tekerlemeler telaffuza gerçekten yarar mı?

Evet, ama doğru kullanılırsa. Bir tekerleme, zor bir sesi tek cümlede beş on kez, üstelik ona çok benzeyen başka bir sesin hemen yanında tekrar ettirir. Normal bir cümlede th sesini bir kez söyler geçersiniz; tekerlemede kaçacak yer yoktur.

• Teşhis koyar. Which witch is which derken "viç viç" çıkıyorsa sorun /w/ sesindedir; başka hiçbir test bunu bu kadar hızlı göstermez.
• Kas hafızası oluşturur. Dilin yeni bir pozisyonu öğrenmesi için bilgi değil tekrar gerekir.
• Ünsüz yığılmalarına alıştırır. Türkçe hece yapısı İngilizceden çok farklıdır; tekerlemeler bu farkı en yoğun haliyle çalıştırır.

Yanlış kullanım ise şudur: metni olabildiğince hızlı okumaya çalışmak. Hız, tekerlemenin amacı değil, en son gelen ödülüdür.

Sese göre tekerlemeler: Türklerin zorlandığı altı nokta

1. th sesleri: /θ/ ve /ð/

Ne ters gidiyor: Türkçede bu sesler yok, bu yüzden think "tink", this "dis", bazen de "sink" ve "zis" olur.

Ağız pozisyonu: Dil ucunu üst ve alt dişlerin arasına hafifçe çıkarın ve havayı üstünden geçirin. /ð/ için aynı pozisyonda sesinizi ekleyin; boğazınızda titreşim hissetmelisiniz.

• Thirty-three thousand feathers on a thrush's throat.
• The thirty-three thieves thought that they thrilled the throne throughout Thursday.
• These brothers bathe with those brothers; those brothers bathe with these brothers.

İlk iki satır sessiz /θ/, üçüncüsü sesli /ð/ içindir. İkinci satırı dinleyerek çalışmak için otuz üç hırsız tekerlemesinin videosunu açabilirsiniz. Dil pozisyonunu en baştan kurmak isterseniz İngilizce th telaffuzu rehberi adım adım anlatıyor.

2. /w/ ve /v/

Ne ters gidiyor: Türkçede tek bir "v" var ve o da İngilizce /v/ kadar sert değil. Sonuçta west ile vest, wine ile vine aynı çıkar; very ise fazla yumuşak kalır.

Ağız pozisyonu: /w/ için dudakları "u" der gibi büzün, dişler dudağa değmesin; ses "ua" gibi başlar. /v/ için üst dişleri alt dudağa net biçimde bastırın ve sürtünmeyi duyun.

• Which witch is which?
• Why do you cry, Willy? Why do you cry? Why, Willy? Why, Willy? Why, Willy? Why?
• Very well, very well, very well.
• William always wears a very warm woollen vest in winter.

Son satır asıl sınavdır: /w/ ve /v/ karışık gelir, dudaklarınız her kelimede pozisyon değiştirmek zorunda kalır.

3. Ünsüz yığılmaları: araya ünlü sokmadan

Ne ters gidiyor: Türkçe kelime başında iki ünsüzü yan yana sevmez; "spor" derken "sıpor", "tren" derken "tiren" deriz. Aynı alışkanlık İngilizcede street'i "sıtrit", fresh'i "fıreş", scream'i "sıkrim" yapar. Fazladan gelen her ünlü kelimeye bir hece ekler ve ritmi bozar.

Ağız pozisyonu: İlk ünsüzü uzatın ve sesinizi açmadan ikincisine kayın: sssstreet, ffffresh. /s/ sürerken dil bir sonraki sesin yerine gitmeli; arada ağız açılırsa ünlü kaçar.

• Three free throws.
• I scream, you scream, we all scream for ice cream.
• Fresh fried fish, fish fresh fried, fried fish fresh, fish fried fresh.
• Six sleek swans swam swiftly southwards.

İkinci satırı "I scream, you scream" tekerlemesinin kısa dersiyle çalışın: scr yığılması üç kez tekrar eder ve her seferinde "sı-" eklemeden girmeniz gerekir.

4. /æ/ ve /e/: bad mi, bed mi?

Ne ters gidiyor: Türkçedeki "e" iki sesin tam ortasında durur, bu yüzden bad – bed, man – men, sat – set çiftleri aynı çıkar.

Ağız pozisyonu: /æ/ için çeneyi belirgin biçimde düşürün ve dudak köşelerini yana çekin; "a" ile "e" arası, geniş bir ses. /e/ için çene daha kapalı, ses daha kısadır.

• Ed had edited it.
• A black cat sat on a mat and ate a fat rat.
• Betty Botter bought some butter, but she said the butter's bitter. If I put it in my batter, it will make my batter bitter.

Betty Botter'da Betty, batter, butter, bitter kelimeleri yalnızca ünlüleriyle ayrılır; dördü de farklı duyulmalıdır. Ünlü çiftlerini tek tek oturtmak için minimal pairs ve uzun-kısa ünlüler yazısındaki listeleri kullanın.

5. /ŋ/: "g" patlatmadan

Ne ters gidiyor: sing kelimesi "sing" diye, sonda net bir "g" ile ya da düz "sin" diye söylenir. Oysa bu ses Türkçede zaten var: "denge", "renk" derken "n" harfinin çıkardığı ses tam olarak /ŋ/'dir.

Ağız pozisyonu: Dil ucu aşağıda kalır, dilin arkası yumuşak damağa yapışır, hava burundan çıkar. Sonda patlama yoktur.

• Singing Sammy sang songs on sinking sand.

6. İngilizce /r/: dile vurdurmadan

Ne ters gidiyor: Türkçe "r"de dil ucu diş etine bir kez vurur. İngilizce /r/ sesinde dil hiçbir yere değmez.

Ağız pozisyonu: Dil ucunu geriye doğru kıvırın, dilin yanlarını üst azı dişlerine yaslayın, dudakları hafifçe yuvarlayın. Ses bir ünlü gibi uzatılabilmelidir.

• Red lorry, yellow lorry.
• Round the rugged rocks the ragged rascal ran.
• Rory the warrior and Roger the worrier were reared wrongly in a rural brewery.

Üçüncü satır ileri seviyedir; /r/ ve /w/ art arda geldiği için dudak ve dil aynı anda çalışır. Temeli sağlamlaştırmak için İngilizce R telaffuzu yazısına dönün.

Dört adımlı çalışma rutini

1. Yavaş ve abartılı. Satırı normal hızın yarısında, zor sesi abartarak söyleyin. Aynaya bakın: th'de dil ucu görünüyor mu, /w/'de dudaklar büzülüyor mu?
2. Parça parça. Satırı iki üç kelimelik bloklara bölün ve sondan başa doğru kurun: for ice cream → we all scream for ice cream → tüm satır. Böylece cümlenin sonu en zayıf yeriniz olmaz.
3. Konuşmacıyla aynı hızda shadowing. Kaydı açın ve yarım kelime geriden, sesli olarak takip edin. Önce 0,75 hızda, sonra normal hızda. Yöntem size yeniyse shadowing tekniği rehberini okuyun.
4. Kaydet ve karşılaştır. Kendi sesinizi kaydedin, orijinalin hemen ardından dinleyin. Konuşurken duymadığınız "sıkrim"i kayıtta hemen fark edersiniz.

Hız kuralı: bir satırı art arda üç kez temiz söylemeden hızı artırmayın.

Zorluk merdiveni: kolaydan zora

• 1. basamak — kısa, tek ses: Red lorry, yellow lorry. Which witch is which? Three free throws.
• 2. basamak — tek cümle: She sells seashells by the seashore. Ed had edited it. Singing Sammy sang songs on sinking sand.
• 3. basamak — uzun satır ya da iki ses birden: William always wears a very warm woollen vest in winter. The sixth sick sheikh's sixth sheep's sick.
• 4. basamak — çok satırlı: Betty Botter ve Rory the warrior. Burada artık nefes ve ritim de devreye girer.

İlk iki basamak için on tekerlemeyle aksan çalışması videosu uygun tempodadır. Kendinizi sınamak istediğinizde zor seviye tekerleme videosuna geçin.

Tekerleme çalışırken sık yapılan hatalar

• Hızla başlamak. Hızlı ama Türkçe seslerle söylenen tekerleme, yanlış alışkanlığı pekiştirir.
• Yazıya bakarak okumak. Göz harfi görünce ağız Türkçe okur: "w" harfi "v", "th" harfleri "t" olur. İki üç okumadan sonra metni kapatın, kulaktan söyleyin.
• Her kelimeyi eşit vurgulamak. İngilizce vurgu zamanlı bir dildir; a, the, of, for gibi kelimeler kısalır. Hepsini aynı ağırlıkta söylerseniz tekerleme hece hece sayılan bir listeye döner.
• Kelime sonuna ünlü eklemek. Sixth sheep "siksti şip" değildir. İki kelimenin birleştiği yeri ayrı ve yavaş çalışın.
• Kayıt almamak. İçeriden her şey doğru gelir; kayıt genelde aynı fikirde değildir.
• Sadece tekerleme çalışmak. Tekerleme ısınmadır. Günde beş dakika yeter, kalan süreyi gerçek konuşmaya ayırın.

İki haftalık mini plan

• 1.–2. gün: th sesleri, üç satır, yalnızca yavaş ve parça parça.
• 3.–4. gün: /w/ ve /v/, dört satır, kayıt ve karşılaştırma.
• 5.–7. gün: ünsüz yığılmaları. En çok zaman buraya gitmeli; araya ünlü sokma alışkanlığı en inatçı olanıdır.
• 8.–9. gün: /æ/ – /e/ ve Betty Botter.
• 10.–11. gün: /ŋ/ ve /r/.
• 12.–14. gün: üçüncü basamaktan iki satır, konuşmacı hızında; ardından on dakika gerçek bir diyalogla shadowing.

Son üç gün için tempolu ama anlaşılır malzeme gerekir: A2 seviye İngilizce videolar seçkisi bu geçiş için uygundur. O da kolay gelmeye başladığında B1 seviyesindeki videolara ya da eğitim kategorisindeki derslere geçebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Aynı anda kaç tekerleme çalışmalıyım?

Ses başına iki ya da üç. Üç satırı temiz söylemek, yirmi satırı aceleyle geçmekten daha çok iş görür.

Tekerlemeleri ezberlemek gerekir mi?

Özel olarak hayır. Kısa satırlar on tekrardan sonra kendiliğinden akılda kalır; bu da onları yolda, mutfakta, her yerde tekrar edebilmenizi sağlar.

Ne zaman fark hissederim?

Tekerlemenin içinde ses genelde bir iki haftada oturur. Serbest konuşmaya geçmesi daha uzun sürer; bu yüzden ısınmadan sonra mutlaka gerçek cümlelerle çalışın.

Hemen deneyin

Listeden tek bir ses seçin, o sese ait iki satırı alın ve dört adımı uygulayın: yavaş, parça parça, konuşmacı hızında, kayıt. ShadowingEnglish'te bunların hepsi tek ekranda yapılır: videoyu cümle cümle tekrar edersiniz, yapay zekâ telaffuzunuzu puanlar ve kelimenin hangi sesinin doğru, hangisinin eksik çıktığını tek tek gösterir. Böylece "fena değil" yerine somut bir sonuç görürsünüz: thieves'teki /θ/ tamam, which'teki /w/ henüz değil. Günde on dakikayla İngilizce tekerlemeler dil dolaştıran bir oyun olmaktan çıkar, zor sesler de günlük konuşmanızda yerine oturur.